სმარტფონები, სოციალური ქსელები და ალგორითმები ბავშვების ყოველდღიურ ცხოვრებაზე სულ უფრო დიდ გავლენას ახდენს. სპეციალისტების შეფასებით, ეკრანთან ხანგრძლივად ყოფნა შესაძლოა ძილის დარღვევას, ყურადღების კონცენტრაციის გაუარესებასა და სოციალურ იზოლაციას უკავშირდებოდეს. რატომ მიიჩნევა 2012 წელი ციფრული სამყაროს გარდამტეხ ეტაპად და რას ურჩევენ ექსპერტები მშობლებს?
თურქული გამოცემა Sabah ბავშვებზე ციფრული ტექნოლოგიების გავლენის შესახებ მასალას აქვეყნებს, რომელშიც სპეციალისტები სმარტფონების უკონტროლო გამოყენებისა და სოციალური ქსელების ალგორითმების შესაძლო საფრთხეებზე საუბრობენ.
მათი შეფასებით, 2012 წლიდან, სმარტფონების ფართოდ გავრცელების პარალელურად, ბავშვების ყოველდღიური ცხოვრება მნიშვნელოვნად შეიცვალა. თუ ადრე ისინი მეტ დროს ატარებდნენ ქუჩაში, ბუნებაში და თანატოლებთან პირისპირ ურთიერთობაში, დღეს ამ გამოცდილების მნიშვნელოვანი ნაწილი ეკრანთან გატარებულმა დრომ ჩაანაცვლა.
„ეკრანი ციფრულ ძიძად იქცა“
ფსიქოთერაპევტისა და ოჯახის კონსულტანტის, ჰაიდარ ალფერ ესერის თქმით, ეკრანთან ხანგრძლივმა ყოფნამ შესაძლოა გავლენა მოახდინოს ბავშვების სოციალურ უნარებზე, ძილის რეჟიმსა და ემოციების მართვის უნარზე.
მისი შეფასებით, ზოგიერთი მშობელი ტელეფონსა და პლანშეტს ბავშვის დასამშვიდებლად იყენებს, თუმცა ამ გზით შესაძლოა ბავშვმა საკუთარი ემოციების დამოუკიდებლად მართვა სათანადოდ ვერ ისწავლოს.
სპეციალისტი მშობლებს განსაკუთრებული ყურადღებისკენ მოუწოდებს და აღნიშნავს, რომ ბავშვის ხანგრძლივად ჩუმად ყოფნა ეკრანის წინ ყოველთვის კარგ ქცევას არ ნიშნავს.
„როდესაც ბავშვი ეკრანის წინ ჰიპნოზირებულივით ჩუმად ზის, ეს კარგი ქცევის ნიშანი არ არის. შესაძლოა, ეს ტვინის რეაქცია იყოს ზედმეტად ინტენსიურ სტიმულებზე“, - აღნიშნავს ესერი.
მისი თქმით, ეკრანთან ხანგრძლივი დროის გატარებამ, განსაკუთრებით ძილის ხარჯზე, შესაძლოა გავლენა მოახდინოს მეხსიერებაზე, ყურადღებასა და ემოციურ მდგომარეობაზე.
ალგორითმები ბავშვებს კონტენტს თავად ურჩევენ
მარმარას უნივერსიტეტის პროფესორი, ციფრული ტექნოლოგიებისა და ციფრული ექსპერტიზის სპეციალისტი ალი მურატ ქირიქი, 2012 წელს ციფრული სამყაროსთვის მნიშვნელოვან გარდამტეხ პერიოდად მიიჩნევს.
მისი განმარტებით, სმარტფონების გავრცელების შემდეგ ინტერნეტი აღარ არის სივრცე, რომელსაც ბავშვები მხოლოდ კონკრეტულ დროს იყენებენ - ის მათი ყოველდღიური ცხოვრების განუყოფელ ნაწილად იქცა.
ამ პროცესში მნიშვნელოვან როლს სოციალური ქსელების ალგორითმები ასრულებს. ისინი მომხმარებლის ინტერესებისა და ქცევის მიხედვით არჩევენ კონტენტს, რომელსაც პლატფორმაზე მისთვის ყველაზე მიმზიდველად მიიჩნევენ.
„ალგორითმების წყალობით, კონტენტს უკვე მხოლოდ ბავშვები აღარ ირჩევენ, მას ალგორითმები სთავაზობენ“, - განმარტავს პროფესორი.
მისი თქმით, სოციალური ქსელების მიზანი მომხმარებლების პლატფორმაზე რაც შეიძლება დიდხანს შენარჩუნებაა. ამისთვის გამოიყენება ისეთი მექანიზმები, როგორიცაა ვიდეოების ავტომატურად ჩართვა, უწყვეტი სქროლვა, პერსონალიზებული რეკომენდაციები და შეტყობინებები.
სპეციალისტის შეფასებით, ამგვარმა ციფრულმა გარემომ შესაძლოა შეამციროს ყურადღების ხანგრძლივობა, დააქვეითოს სწავლის მოტივაცია და დაარღვიოს ძილის რეჟიმი.
რატომ არის მნიშვნელოვანი რეალურ სამყაროსთან კავშირი?
ექსპერტები ყურადღებას ამახვილებენ ბავშვების ფსიქოლოგიურ მდგომარეობაზეც. მათი შეფასებით, პირისპირ ურთიერთობის შემცირება, სოციალურ ქსელებში საკუთარი თავის სხვებთან შედარება და კიბერბულინგი ის ფაქტორებია, რომლებმაც შესაძლოა გააძლიეროს მარტოობის განცდა და შფოთვა.
სტამბოლის მედენიუეთის უნივერსიტეტის პროფესორი მუჰამედ ესათ ალთინთაში კი ციფრული სამყაროს გავლენას ბავშვების თვითშეფასებასა და პირადი საზღვრების დაცვას უკავშირებს.
მისი თქმით, მოზარდებისთვის მოწონება, აღიარება და თანატოლების ჯგუფისადმი კუთვნილების განცდა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. სოციალურ ქსელებში პოპულარობისა და მოწონებების მოპოვების სურვილმა კი შესაძლოა გავლენა მოახდინოს იმაზე, თუ როგორ აღიქვამენ ისინი საკუთარ თავს.
სპეციალისტი ასევე ყურადღებას ამახვილებს პირადი სივრცის დაცვის მნიშვნელობაზე და აღნიშნავს, რომ პოპულარობისკენ სწრაფვამ შესაძლოა ახალგაზრდებს საკუთარი საზღვრების დათმობისკენ უბიძგოს.
რას ურჩევენ დარგის ექსპერტები მშობლებს?
ექსპერტების შეფასებით, გამოსავალი მხოლოდ ტელეფონის აკრძალვა არ არის. მნიშვნელოვანია, მშობლებმა ბავშვებთან ერთად განსაზღვრონ ეკრანის გამოყენების გონივრული წესები, თავადაც აჩვენონ მაგალითი და შვილებს ციფრული სამყაროს შესაძლო რისკები აუხსნან.
ჰაიდარ ალფერ ესერი მიიჩნევს, რომ ბავშვებს მოწყენილობის განცდის შესაძლებლობაც უნდა ჰქონდეთ. თუ ყოველ ჯერზე, როცა ბავშვი მოიწყენს, მას ტელეფონს ან პლანშეტს მივაწვდით, შესაძლოა შევუზღუდოთ დამოუკიდებლად თამაშის, პრობლემების გადაჭრისა და შემოქმედებითი აზროვნების განვითარების შესაძლებლობა.
ბავშვებს სჭირდებათ არა მხოლოდ ციფრული სამყაროსგან დაცვა, არამედ რეალურ ცხოვრებაში მეტი დროის გატარება - ბუნებაში, თამაშისას, მეგობრებთან ურთიერთობისა და სხვადასხვა აქტივობის დროს.
მათი აზრით, მშობლების ამოცანა მხოლოდ ეკრანთან გატარებული საათების დათვლა არ უნდა იყოს. არანაკლებ მნიშვნელოვანია იმის გააზრება, თუ რა კონტენტს ნახულობს ბავშვი, როგორ მოქმედებს ეს მასზე და რამდენად ინარჩუნებს ის კავშირს რეალურ სამყაროსთან.
