2026 წლის ნობელის პრემია ლიტერატურის დარგში 76 წლის კანადელ პოეტს, ესეისტსა და მთარგმნელს, ენ კარსონს მიენიჭა. შვედეთის აკადემიის გადაწყვეტილებით, ჯილდო ავტორს „თამამი და გამომგონებელი ნაწერებისთვის გადაეცა, რომლებმაც კლასიკურ ტრადიციასთან ხალისიან დიალოგში თანამედროვე ლიტერატურისთვის ახალი ფორმები შექმნა“.
ენ კარსონი ცნობილია თავისი ჰიბრიდული სტილით, რომელიც პოეზიასა და პროზას აერთიანებს, ხოლო თანამედროვე ისტორიებს უძველეს მითებთან აკავშირებს.
მთავარი დეტალები და ნამუშევრები:
შვედეთის აკადემიის განცხადებით, კარსონის შემოქმედება სიტყვებით ფილოლოგიური აკვიატებისა და ახალი მნიშვნელობის პოეტური ძიების გადაკვეთაზეა ორიენტირებული.
მწერლის ყველაზე ცნობილ ნამუშევრებს შორისაა სადებიუტო „ეროსი მწარე-ტკბილი“ (1986), „წითლის ავტობიოგრაფია: ლექსში ჩაწერილი რომანი“ (1998), „ქმრის მზეთუნახავი: გამოგონილი ესე 29 ტანგოში“ (2001), „ნორმა ჯინ ბეიკერი ტროიდან“ (2019) და მისი უახლესი კრებული „არასწორი ნორმა“ (2024).
კარსონი გახდა მე-19 ქალი, რომელმაც ლიტერატურის დარგში ნობელის პრემია მოიპოვა.
ლიტერატურის პრემია რიგით მეოთხეა, რომელიც მიმდინარე კვირაში გამოცხადდა - მედიცინის, ფიზიკისა და ქიმიის შემდეგ. მშვიდობის პრემიის ლაურეატი პარასკევს გახდება ცნობილი, ხოლო ეკონომიკის დარგში გამარჯვებული - ორშაბათს.
წელს თითოეული ნობელის პრემიის ფონდი 12 მილიონ შვედურ კრონას დაახლოებით 1.07 მილიონ ევროს შეადგენს. დაჯილდოების ოფიციალური ცერემონია 10 დეკემბერს გაიმართება.
ცნობისთვის, ნობელის პრემია მსოფლიოში ყველაზე პრესტიჟული საერთაშორისო ჯილდოა, რომელიც ყოველწლიურად გადაეცემათ ადამიანებს ან ორგანიზაციებს კაცობრიობის განვითარებაში შეტანილი განსაკუთრებული წვლილისთვის.
ვინ იყო ალფრედ ნობელი?
ალფრედ ნობელი იყო შვედი ქიმიკოსი, ინჟინერი, გამომგონებელი და მეწარმე. მან 350-ზე მეტი პატენტი დაარეგისტრირა, თუმცა ყველაზე მეტად ცნობილია დინამიტის გამოგონებით.
ნობელის ქონება სწორედ ასაფეთქებელი ნივთიერებების წარმოებითა და იარაღის ბიზნესით დაგროვდა.
საინტერესო ისტორია პრემიის შექმნაზე - 1888 წელს ალფრედის ძმა, ლუდვიგი გარდაიცვალა. ფრანგულმა გაზეთმა შეცდომით ჩათვალა, რომ ალფრედი მოკვდა და გამოაქვეყნა ნეკროლოგი სათაურით: „სიკვდილის ვაჭარი მოკვდა“. საკუთარი სიკვდილის შემდგომი რეპუტაციის ნახვამ ნობელზე ძლიერი შთაბეჭდილება მოახდინა. მას არ სურდა, ისტორიას ის ომისა და ნგრევის სიმბოლოდ დაემახსოვრებინა, რის გამოც 1895 წელს დაწერა ანდერძი: მთელი თავისი უზარმაზარი ქონების 94% გადადო ფონდში, რომლის პროცენტებიც ყოველწლიურად ჯილდოს სახით უნდა გადაცემოდათ მათ, ვინც გასულ წელს კაცობრიობას უდიდესი სარგებელი მოუტანა.
რა ნომინაციებში გაიცემა პრემია?
ანდერძის თანახმად, პრემია დაწესდა 5 ძირითად სფეროში, რომლის გაცემა დაიწყო 1901 წელს:
⭕ ფიზიკა
⭕ ქიმია
⭕ფიზიოლოგია ან მედიცინა
⭕ ლიტერატურა
⭕ მშვიდობის განმტკიცება
ეკონომიკის პრემია ალფრედ ნობელს არ დაუწესებია. ის 1968 წელს შვედეთის ეროვნულმა ბანკმა დააარსა, ოფიციალურად ჰქვია ალფრედ ნობელის ხსოვნისადმი მიძღვნილი შვედეთის სახელმწიფო ბანკის პრემია ეკონომიკურ მეცნიერებებში და ნობელის ფონდის მიერ გაიცემა.
ტრადიციულად ნობელის დაჯილდოება იმართება 10 დეკემბერს - ალფრედ ნობელის გარდაცვალების დღეს. მშვიდობის პრემია გადაეცემა ოსლოში, ნორვეგია, ხოლო ყველა დანარჩენი სტოკჰოლმში, შვედეთი. თითოეული ლაურეატი იღებს ოქროს მედალს, დიპლომს და ფულად ჯილდოს, რომელიც ამჟამად 12 მილიონ შვედურ კრონას, დაახლოებით 1.07 მილიონ ევროს შეადგენს.
