2026 წლის ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში მეცნიერებს - კარლ დაისეროტს, პიტერ ჰეგემანსა და გეორგ ნაგელს მიენიჭათ.
მათ ჯილდო გადაეცათ აღმოჩენებისთვის, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა თანამედროვე ნეირომეცნიერების ერთ-ერთ ყველაზე რევოლუციურ ტექნოლოგიას - ოპტოგენეტიკას.
ამ მეთოდის დახმარებით მეცნიერებს შეუძლიათ ცოცხალ ტვინში კონკრეტული ნერვული უჯრედები სინათლის საშუალებით გაააქტიურონ ან გამორთონ და შემდეგ დააკვირდნენ, როგორ იცვლება მოძრაობა, ემოციები, მეხსიერება ან ქცევა.
აღმოჩენის ისტორია კი, არა ადამიანის ტვინით, არამედ პატარა ერთუჯრედიანი წყალმცენარით დაიწყო.
რატომ იყო ეს ასეთი მნიშვნელოვანი?
ტვინის კვლევის ერთ-ერთი მთავარი პრობლემა დიდი ხნის განმავლობაში მიზეზისა და შედეგის ერთმანეთისგან გარჩევა იყო.
მაგალითად, ტვინის სკანირებით მეცნიერებს შეუძლიათ დაინახონ, რომ კონკრეტული უბანი შიშის, მეხსიერების ან მოძრაობის დროს აქტიურდება.
მაგრამ მხოლოდ ამ ინფორმაციის საფუძველზე რთულია იმის თქმა, იწვევს თუ არა სწორედ ეს ნერვული წრედი კონკრეტულ ქცევას, თუ მისი გააქტიურება უბრალოდ პროცესს თან ახლავს.
ოპტოგენეტიკამ მეცნიერებს ამ კითხვაზე ექსპერიმენტულად პასუხის გაცემის საშუალება მისცა.
მკვლევარს შეუძლია ძალიან კონკრეტული ნერვული უჯრედები გაააქტიუროს ან დათრგუნოს და პირდაპირ დააკვირდეს, რა შეიცვლება.
სწორედ ამ გზით გახდა შესაძლებელი ისეთი ნერვული წრედების ბევრად უფრო ზუსტად შესწავლა, რომლებიც მონაწილეობენ მეხსიერებაში, შიშში, მოტივაციაში, მოძრაობაში, ჯილდოს განცდასა და სხვადასხვა ქცევაში.
დღეს ოპტოგენეტიკა მსოფლიოს ნეირომეცნიერების ლაბორატორიებში ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს კვლევით ინსტრუმენტად გამოიყენება.
შეიძლება თუ არა სინათლით ადამიანის ტვინის მკურნალობა?
აქ მნიშვნელოვანი სხვაობაა.
ოპტოგენეტიკა დღეს პირველ რიგში კვლევითი ტექნოლოგიაა და არა ადამიანებში ნევროლოგიური ან ფსიქიატრიული დაავადებების ფართოდ ხელმისაწვდომი მკურნალობა.
ერთ-ერთი მთავარი სირთულე ისაა, რომ ნეირონები ჯერ სინათლის მიმართ მგრძნობიარე უნდა გახდეს, რაც შესაბამისი გენეტიკური მასალის უჯრედებში შეტანას მოითხოვს. ამასთან, სინათლე ტვინის ღრმა ქსოვილებში თავისუფლად ვერ აღწევს.
თუმცა კლინიკური გამოყენების შესაძლებლობაც უკვე იკვლევა.
განსაკუთრებით საინტერესო მიმართულებაა მხედველობის აღდგენა. ბადურა სინათლისთვის ბუნებრივად ხელმისაწვდომია, ამიტომ მკვლევრები ცდილობენ ოპტოგენეტიკური მეთოდებით სინათლის მიმართ მგრძნობიარე გახადონ ბადურის დარჩენილი უჯრედები იმ ადამიანებში, რომლებმაც ფოტორეცეპტორების ფუნქცია დაკარგეს.
ეს მიმართულება ჯერ ექსპერიმენტულია, მაგრამ აჩვენებს, რომ ტექნოლოგია, რომელიც თავდაპირველად ფუნდამენტური კვლევის ინსტრუმენტი იყო, მომავალში შესაძლოა კონკრეტულ კლინიკურ გამოყენებამდეც მივიდეს.
წყალმცენარიდან ნობელის პრემიამდე
კვლევა დაიწყო ერთი შეხედვით ძალიან მარტივი კითხვით – როგორ გრძნობს ერთუჯრედიანი წყალმცენარე სინათლეს?
ამ კითხვაზე პასუხის ძიებამ მეცნიერები სინათლით მართვად ცილამდე მიიყვანა, შემდეგ ამ ცილამ ნერვული უჯრედების მართვის საშუალება შექმნა, საბოლოოდ კი ტექნოლოგიამ მნიშვნელოვნად შეცვალა ადამიანის ტვინის კვლევის შესაძლებლობები.
სამი მეცნიერი 12 მილიონ შვედურ კრონას გაიყოფს.
წყარო: gowell.ge
