მშობელს უნდა, რომ შვილი უსაფრთხოდ იყოს, სწორი არჩევანი გააკეთოს და გული არ ეტკინოს. თუმცა ზედმეტი ჩარევა ხშირად საპირისპირო შედეგს იძლევა და აზიანებს როგორც ბავშვის ფსიქიკურ განვითარებას, ისე მშობელ შვილს შორის ურთიერთობას.
განვითარების ფსიქოლოგიის მიხედვით, განსაკუთრებით ერიქსონის თეორიაში, ბავშვობისა და მოზარდობის ერთ ერთი მთავარი ამოცანაა ავტონომიისა და იდენტობის ჩამოყალიბება. ამ ეტაპზე ადამიანი სწავლობს, ვინ არის, რა სურს და სად გადის მისი პირადი საზღვრები. როცა მშობელი მუდმივად აკონტროლებს შვილის ურთიერთობებს, არჩევანს, ემოციებს ან პირად სივრცეს, ეს ბუნებრივი პროცესი ფერხდება. შვილი ვერ სწავლობს საკუთარ თავზე დაყრდნობას და ხშირად ან ზედმეტად დამოკიდებული იზრდება, ან, პირიქით, მუდმივი პროტესტის რეჟიმში ვარდება.
ფსიქოლოგიური თვალსაზრისით განსაკუთრებით მტკივნეულია ნდობის დაკარგვა. ბავშვი, რომელიც ხედავს, რომ მის პირად სივრცეს უფრთხილდებიან, ბევრად უფრო გახსნილი და გულწრფელია. სწორედ ამიტომ ერთ ერთი მნიშვნელოვანი რჩევაა: ჩაანაცვლოთ კონტროლი ხელმისაწვდომობით. ეს ნიშნავს, რომ მშობელი არ უნდა იჭრებოდეს შვილის ცხოვრებაში უნებლიედ, მაგრამ ყოველთვის უნდა იყოს მზად მოსასმენად. ფრაზები, როგორიცაა „თუ გინდა, შეგიძლია მომიყვე“ ან „მე გვერდით ვარ, თუ დაგჭირდები“, გაცილებით ძლიერ საფუძველს ქმნის ურთიერთობისთვის, ვიდრე დაკითხვა.
თვითდეტერმინაციის თეორია გვასწავლის, რომ ადამიანს სჭირდება ავტონომიის განცდა, რათა შინაგანი მოტივაცია განვითარდეს. სწორედ ამიტომ მნიშვნელოვანია, მშობელმა მისცეს შვილს შეცდომის დაშვების უფლება. ეს არ ნიშნავს გულგრილობას, არამედ ნდობის გამოხატვას. მაგალითისთვის, თუ მოზარდი არასწორ გადაწყვეტილებას იღებს ურთიერთობებში ან სწავლაში, მშობლის როლია არა მყისიერი ჩარევა და „გასწორება“, არამედ ემპათიური საუბარი და შეკითხვის დასმა: რა ისწავლა ამ გამოცდილებიდან და რა დასკვნა გამოაქვს. ასეთი მიდგომა ბავშვს უყალიბებს პასუხისმგებლობის გრძნობას.
კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი რეკომენდაციაა მშობლის საკუთარ ემოციებზე დაკვირვებაა. ხშირად შვილის ცხოვრებაში ჩარევა არა ბავშვის რეალური საფრთხიდან, არამედ მშობლის საკუთარ გაუცნობიერებელ შფოთვიდან მოდის. როცა მშობელი საკუთარ თავს ეკითხება :„რისი მეშინია სინამდვილეში?“ და ამ შიშს განაცალკევებს შვილის რეალურ საჭიროებებიდან, ურთიერთობა უფრო ჯანსაღ მიმართულებას იღებს.
ფსიქოლოგიურად ჯანსაღი ურთიერთობა ემოციურ სეპარაციასაც გულისხმობს. შვილმა უნდა იგრძნოს, რომ უფლება აქვს საკუთარი განცდები თავად გადაიტანოს და თავად მოძებნოს გამოსავალი, მშობლის მუდმივი ჩარევის გარეშე. ამისთვის მშობლის ერთ ერთი საუკეთესო ნაბიჯია არა მზა პასუხების მიცემა, არამედ ისეთი კითხვების დასმა, რომლებიც შვილს ფიქრისა და თვითრეფლექსიისკენ უბიძგებს.
საბოლოოდ, შვილის პირადი ცხოვრების პატივისცემა ნიშნავს რწმენას, რომ ის დამოუკიდებელი ადამიანია: საკუთარი გზით, საკუთარი შეცდომებითა და საკუთარი ზრდის ტემპით. მშობლის როლი ამ გზაზე არ არის მართვა, არამედ თანადგომა. სწორედ ამ პროცესში იზრდება ადამიანი, ის არა მხოლოდ თავისუფალია, არამედ შინაგანად ძლიერი, პასუხისმგებელი და თავის თავში დარწმუნებული.
ზიგმუნდ ფროიდი ადამიანის ფსიქიკურ განვითარებაში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა სეპარაციას მშობლისგან. მისი ხედვით, თუ ბავშვი ფსიქოლოგიურად ვერ „გამოეყოფა“ მშობლის ფიგურას, ის ზრდასრულ ასაკშიც ინარჩუნებს შიდა კონფლიქტს ავტორიტეტთან, საკუთარ სურვილებთან და პასუხისმგებლობასთან. ზედმეტად ჩარევითი მშობელი უნებლიეთ დარჩება შვილის შინაგან ხმაში, როგორც მუდმივი კონტროლი, შიდა ცენზორი, რომელიც უკრძალავს ადამიანს სურვილს, არჩევანს და სპონტანურობას. ასეთ შემთხვევაში შვილი ან მუდმივად დანაშაულის განცდით ცხოვრობს, ან მთელი ენერგია ამ „შიდა მშობლისგან“ გათავისუფლებას ხმარდება.
კარლ იუნგი ამ პროცესს ინდივიდუაციის გზას უწოდებდა. იმას, რაც ადამიანს უნიკალურ პიროვნებად აქცევს. იუნგის აზრით, ადამიანი ვერ გახდება „თავისი თავი“, თუ იგი ვერ გაემიჯნება მშობლის მოლოდინებს, შიშებსა და დაუკითხავ ზრუნვას. როდესაც მშობელი შვილის პირად ცხოვრებაში იჭრება: ურთიერთობებში, ემოციებში, შინაგან ბრძოლებში, ის უნებლიეთ აჩრდილს აძლიერებს: იმ უხილავ ნაწილს, სადაც ბავშვის დაუშვებელი სურვილები და უთქმელი განცდები გროვდება. ამის შედეგია ორპირობა: გარედან „მორჩილი“ შვილი და შიგნით გაუგონარი, გაუცნობიერებელი წინააღმდეგობა.
ფრიც პერლზი, გეშტალტთერაპიის ფუძემდებელი, განსაკუთრებულად მკვეთრად საუბრობდა პირადი საზღვრების მნიშვნელობაზე. მისთვის ფსიქოლოგიური ჯანმრთელობა სწორედ საზღვრის არსებობით იწყება, იქ, სადაც „მე“ განსხვავდება „შენისგან“. როდესაც მშობელი მუდმივად კვეთს ამ საზღვარს კითხვებით, მითითებებით, რჩევებით, შვილისთვის რთული ხდება საკუთარი გრძნობების გარჩევა: ეს ახლა ჩემი სურვილია თუ მშობლის ხმა? პერლზის მიხედვით, ასეთ პირობებში ადამიანი ვერ სწავლობს პასუხისმგებლობას, რადგან არჩევანი ბოლომდე არასდროს ეკუთვნის მას.
გადაჭარბებული კონტროლი ასუსტებს შიდა მოტივაციას. ბავშვი სწავლობს არა იმას, როგორ მოუსმინოს საკუთარ თავს, არამედ იმას, როგორ დამალოს რეალური განცდები. სწორედ ამიტომ, ერთ ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაბიჯია კონტროლის ჩანაცვლება ნდობით. ეს ნიშნავს ყოფნას ახლოს, მაგრამ არა ზედმეტად ახლოს. გულისხმიერებას, მაგრამ არა შეჭრას. სიტყვები: „თუ გინდა, დამელაპარაკე“ ბევრად უფრო უსაფრთხო სივრცეს ქმნის, ვიდრე „უნდა მითხრა“.
მნიშვნელოვანია მშობელმა საკუთარ შფოთვაზეც გაამახვილოს ყურადღება. ხშირად შვილის ცხოვრებაში ჩარევა სინამდვილეში საკუთარი დაუმუშავებელი შიშების პროექციაა. როცა მშობელი ამას აცნობიერებს, მას ეძლევა არჩევანი: მართოს შვილის ცხოვრება თუ მართოს საკუთარი შფოთვა. ფსიქოლოგიურად ჯანსაღი გზა სწორედ მეორეა.
შვილისთვის პირადი სივრცის დატოვება არ ნიშნავს მიტოვებას. ეს ნიშნავს რწმენას, რომ ის შეძლებს. ეს არის ჩუმი მხარდაჭერა, რომელიც არ ახშობს, არამედ აძლიერებს. როცა მშობელი ამ პოზიციას ირჩევს, შვილი სწავლობს ყველაზე რთულ, მაგრამ ყველაზე სასიცოცხლო ცოდნას, საკუთარ თავზე დაყრდნობას.
საბოლოოდ, შვილის პირადი ცხოვრების პატივისცემა ნიშნავს რწმენას, რომ ის დამოუკიდებელი ადამიანია: საკუთარი გზით, საკუთარი შეცდომებითა და საკუთარი ზრდის ტემპით. მშობლის როლი ამ გზაზე არ არის მართვა, არამედ თანადგომა. სწორედ ამ დამოკიდებულებაში იზრდება ადამიანი, რომელიც არა მხოლოდ თავისუფალია, არამედ შინაგანად ძლიერი, პასუხისმგებელი და თავის თავში დარწმუნებული.
ავტორი: მაგდა კოტრიკაძე.
ასევე დაგაინტერესებთ:
⭕სოფელ შილდაში მეხი ჩამოვარდა - „დააზიანა მაღალი ძაბვის ელექტროგადამცემი კაბელები“
🎥 კარტოფილი ჯანმრთელობისთვის მავნეა თუ ჯანსაღი? - არუნ ხათრის განმარტება
