თანამედროვე საზოგადოებაში სულ უფრო ხშირად ვაწყდებით ადამიანებს, რომლებიც საკუთარი თავის წარმოჩენას არა საკუთარი მიღწევებით, ცოდნით ან პროფესიონალიზმით, არამედ ცნობილი და წარმატებული ადამიანების დაკნინებით ცდილობენ. სოციალური ქსელების ეპოქაში ეს ტენდენცია განსაკუთრებით თვალსაჩინო გახდა.
ზოგისთვის ყველაზე მარტივი გზა აუდიტორიის ყურადღების მისაქცევად არის ვინმეს დაცინვა, ავტორიტეტის ეჭვქვეშ დაყენება ან მისი მიღწევების მნიშვნელობის შემცირება.
ერთი შეხედვით, ეს შეიძლება ჩვეულებრივ კრიტიკად აღიქმებოდეს, თუმცა მსგავსი ქცევის უკან ბევრად ღრმა მიზეზები დგას. ხშირ შემთხვევაში ეს დაკავშირებულია თვითშეფასების პრობლემებთან, შინაგან დაუკმაყოფილებლობასთან და მუდმივ სოციალურ ფარდობითობასთან.
ამერიკის ფსიქოლოგთა ასოციაციის განმარტებით, თვითშეფასება წარმოადგენს ადამიანის მიერ საკუთარი ღირებულების, შესაძლებლობებისა და პიროვნული თვისებების შეფასებას. როდესაც ეს განცდა სუსტია, ადამიანი უფრო მტკივნეულად აღიქვამს სხვის წარმატებას და მასში საკუთარი ნაკლოვანებების შეხსენებას ხედავს.
ფსიქოლოგიაში არსებობს პროექციის ცნება, რომელიც აღწერს პროცესს, როდესაც ადამიანი საკუთარ არასასიამოვნო ემოციებს, შიშებსა და კომპლექსებს სხვებს მიაწერს. სწორედ ამიტომ, ხშირად ხდება, რომ ადამიანი, რომელსაც შინაგანად საკუთარი წარუმატებლობა ან არასრულფასოვნების განცდა აწუხებს, აგრესიის ობიექტად წარმატებულ ადამიანებს ირჩევს. ამ დროს კრიტიკა რეალურად ნაკლებად ეხება იმ პიროვნებას, ვისზეც საუბარია და უფრო მეტად თავად კრიტიკოსის შინაგან მდგომარეობას ასახავს.
საერთაშორისო სამეცნიერო ლიტერატურაში ეს მოვლენა ხშირად „ ყაყაჩოს სინდრომის“ სახელით არის ცნობილი. ტერმინი განსაკუთრებით გავრცელებულია ავსტრალიასა და ახალ ზელანდიაში და აღნიშნავს ტენდენციას, როდესაც საზოგადოება გამორჩეულად წარმატებული ადამიანების „დამციებას“ ცდილობს. მაღალი სტატუსის მქონე ადამიანების მიმართ უარყოფითი დამოკიდებულება ხშირად დაკავშირებულია სოციალური შედარების მექანიზმებთან. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, როდესაც სხვისი წარმატება გვახსენებს იმას, რაც თავად ვერ შევძელით, ზოგჯერ უფრო მარტივი ხდება წარმატებულის დაკნინება, ვიდრე საკუთარი განვითარებისკენ ნაბიჯების გადადგმა.
ქართული რეალობაც ამ თვალსაზრისით გამონაკლისი არ არის. მცირე საზოგადოებაში წარმატება უფრო ხილულია და, შესაბამისად, უფრო ადვილად ხდება განხილვის საგანი. ხშირად, როგორც კი რომელიმე ხელოვანი, სპორტსმენი, ჟურნალისტი, მეცნიერი თუ მეწარმე წარმატებას მიაღწევს, ყურადღება მის საქმიანობაზე კი არა, მის პიროვნებაზე გადადის. იწყება ეჭვების გამოთქმა, მისი მიღწევების დაკნინება, მოტივების კითხვის ნიშნის ქვეშ დაყენება და ზოგჯერ პირდაპირი დისკრედიტაციაც.
რა თქმა უნდა, კრიტიკა აუცილებელია და განვითარებული საზოგადოების ერთ-ერთ ფუნდამენტურ ღირებულებას წარმოადგენს. თუმცა ჯანსაღ კრიტიკასა და მიზანმიმართულ გაუფასურებას შორის მნიშვნელოვანი განსხვავებაა. ჯანსაღი კრიტიკა ფაქტებს, ქმედებებსა და შედეგებს ეხება, ხოლო გაუფასურების მიზანი ადამიანის ავტორიტეტის შერყევა და მისი მნიშვნელობის შემცირებაა. პირველ შემთხვევაში საზოგადოება სარგებლობს, მეორე შემთხვევაში კი მხოლოდ ნეგატიური ემოციები და პოლარიზაცია ძლიერდება.
სოციალური მედიის განვითარებამ ამ პროცესს ახალი მასშტაბები შესძინა. დღეს ნებისმიერ ადამიანს შეუძლია რამდენიმე მკვეთრი ან სკანდალური განცხადებით მნიშვნელოვანი ყურადღება მიიქციოს. ცნობილ ადამიანზე თავდასხმა ხშირად სწრაფ ტრაფიკს, გაზიარებებსა და ნახვებს იწვევს. ამიტომ ზოგიერთისთვის სხვისი გაუფასურება ცნობადობის მოპოვების იაფ და სწრაფ ინსტრუმენტად იქცა. თუმცა ასეთი პოპულარობა, როგორც წესი, მყიფეა, რადგან ის არ ეფუძნება რეალურ პროფესიულ, ინტელექტუალურ ან საზოგადოებრივ ღირებულებას.
კვლევები ასევე აჩვენებს, რომ ადამიანები, რომლებიც საკუთარ თვითშეფასებას მთლიანად სხვების აღიარებაზე, მოწონებაზე ან სოციალური სტატუსის შედარებაზე აგებენ, უფრო მეტად განიცდიან სტრესს, იმედგაცრუებასა და შინაგან დაძაბულობას. როდესაც ადამიანის თვითღირებულება დამოკიდებულია იმაზე, თუ რას ფიქრობენ მასზე სხვები, ის მუდმივად იწყებს კონკურენციას, შედარებას და გარშემომყოფების წარმატებაში საფრთხის დანახვას.
საბოლოოდ, სხვისი წარმატების დაკნინებით საკუთარი მნიშვნელობის გაზრდა შეუძლებელია. ადამიანი შეიძლება მოკლევადიანად მოექცეს ყურადღების ცენტრში, მაგრამ ეს ვერ ჩაანაცვლებს რეალურ თვითრწმენას, პროფესიულ კომპეტენციას და პიროვნულ განვითარებას. წარმატებული ადამიანების მიმართ აგრესია ხშირად სწორედ იმ შინაგანი სიცარიელის ანარეკლია, რომელსაც თავად წარმატების ნაკლებობა კი არა, საკუთარი თავის მიუღებლობა ქმნის.
ჯანსაღ საზოგადოებაში სხვისი წარმატება საფრთხედ არ აღიქმება. პირიქით, ის ხდება მოტივაცია, შთაგონება და შესაძლებლობის მაგალითი. რადგან რეალური ზრდა იწყება არა მაშინ, როდესაც ვცდილობთ სხვების „დამცირებას“, არამედ მაშინ, როდესაც საკუთარი შესაძლებლობების გაზრდას ვიწყებთ. სწორედ ეს განასხვავებს ძლიერ თვითშეფასებას დაუცველი ეგოსგან.
ასევე დაგაინტერესებთ:
🎥 „ყველაზე ტკბილი და უსაზღვრო სიყვარული...“ - ლევან წვერავა და ნინი კენჭიაშვილი ახალდაბადებულ შვილზე
