ზოგჯერ ჯერ გული გვიჩქარდება და მხოლოდ ამის შემდეგ ვხვდებით, რომ ვნერვიულობთ.
ზოგჯერ მუცელში უცნაური შეგრძნება ჩნდება, სუნთქვა იცვლება, კუნთები იძაბება და მხოლოდ რამდენიმე წამში ვაცნობიერებთ - „ალბათ, რაღაც მაშინებს“.
რატომ ხდება ასე?
შფოთვა მხოლოდ აზრი არ არის. ის არის ტვინის, ავტონომიური ნერვული სისტემისა და სხეულის ერთობლივი რეაქცია შესაძლო საფრთხეზე.
საფრთხის აღმოჩენა ყოველთვის ცნობიერი არ არის, ჩვენი ტვინი მუდმივად ამუშავებს ინფორმაციას გარემოდან - ხმებს, სახის გამომეტყველებას, სხეულის შეგრძნებებს, სიტუაციის ცვლილებებსა და წარსულ გამოცდილებას.
ამ პროცესის დიდი ნაწილი ცნობიერი აზროვნების მიღმა მიმდინარეობს.
მაგალითად, შეიძლება ოთახში ვინმემ ისეთი ტონით გელაპარაკოთ, რომელიც ადრე კონფლიქტთან ასოცირდებოდა. შესაძლოა ჯერ ვერ ჩამოაყალიბოთ აზრი: „ეს ადამიანი გაბრაზებულია“, მაგრამ სხეულმა უკვე დაიწყოს რეაგირება - გულისცემამ მოიმატოს, კუნთები დაიძაბოს, ყურადღება უფრო მეტად მიმართული გახდეს ამ ადამიანის ქცევისკენ.
ეს არ ნიშნავს, რომ სხეულმა ზუსტად „იცის“, რა ხდება.
უფრო სწორად, ნერვულმა სისტემამ შეიძლება საფრთხის შესაძლო ნიშნები ცნობიერ გააზრებამდე დაამუშაოს.
რა ხდება სხეულში?
როდესაც ტვინი სიტუაციას საფრთხის შესაძლო ნიშნად აღიქვამს, აქტიურდება სტრესთან დაკავშირებული ფიზიოლოგიური სისტემები.
იზრდება ორგანიზმის მზადყოფნა მოქმედებისთვის:
- გულისცემა შეიძლება გახშირდეს;
- სუნთქვა გახდეს უფრო სწრაფი ან ზედაპირული;
- კუნთები დაიძაბოს;
- ოფლიანობა მოიმატოს;
- ყურადღება უფრო მეტად მიემართოს საფრთხის შესაძლო წყაროსკენ;
- კუჭ-ნაწლავის სისტემაში შეიცვალოს ჩვეულებრივი მუშაობა;
- გაჩნდეს კანკალი, თავბრუსხვევის ან „უცნაური“ სხეულებრივი შეგრძნების განცდა.
ეს რეაქციები თავისთავად პათოლოგიური არ არის. ისინი ორგანიზმის დამცავი მექანიზმების ნაწილია.
პრობლემა შეიძლება მაშინ წარმოიქმნას, როდესაც განგაშის სისტემა აქტიურდება მაშინაც, როცა რეალური საფრთხე არ არსებობს, ან როდესაც ნეიტრალური სიტუაციები საფრთხის ნიშნებად იწყებს აღქმას.
საინტერესოა ისიც, რომ ზოგჯერ სხეული თავად ხდება შფოთვის გამომწვევი, აქ უკვე იქმნება ერთგვარი წრე:
სხეულებრივი შეგრძნება → მისი ინტერპრეტაცია → მეტი შფოთვა → უფრო ძლიერი სხეულებრივი რეაქცია.
მაგალითად, ადამიანს შეიძლება უეცრად აუჩქარდეს გული.
თუ ის იფიქრებს: „რატომ მიცსემს ასე სწრაფად? რაღაც სერიოზული ხომ არ ხდება?“ - შფოთვა შეიძლება კიდევ უფრო გაიზარდოს.
შფოთვის მატებასთან ერთად გულისცემაც შეიძლება კიდევ უფრო გახშირდეს, რაც ადამიანს თავის მხრივ დამატებით აფრთხობს.
ამგვარად, სხეულის ნორმალური სტრესული რეაქცია შეიძლება თავად გახდეს ახალი საფრთხის სიგნალი.
რატომ გვგონია, რომ „სხეულმა წინასწარ იცოდა“?
ეს გამოცდილება ძალიან რეალურია, მაგრამ მნიშვნელოვანია ერთი განსხვავების გაკეთება.
სხეული მომავალს არ „წინასწარმეტყველებს“.
ის რეაგირებს იმ ინფორმაციაზე, რომელსაც ნერვული სისტემა ამ მომენტში ამუშავებს - მათ შორის ისეთ ნიშნებზე, რომლებიც შეიძლება ცნობიერად ჯერ ვერ შევამჩნიოთ, ამიტომ ფრაზა „სხეულმა იცოდა“ უფრო მეტაფორაა, ვიდრე პირდაპირი ნეიროფიზიოლოგიური აღწერა.
ტვინი მუდმივად აკეთებს გარემოსა და სხეულის მდგომარეობის შეფასებას და ამ შეფასების ნაწილი ცნობიერ აზრებამდე ხდება, ამიტომ შფოთვა ყოველთვის ფიქრით არ იწყება, ხშირად წარმოვიდგენთ, რომ პროცესი ასე გამოიყურება:
ფიქრი → შფოთვა → სხეულის რეაქცია.
მაგრამ ზოგ შემთხვევაში თანმიმდევრობა შეიძლება განსხვავებული იყოს:
სხეულებრივი ცვლილება → მისი შემჩნევა → ინტერპრეტაცია → შფოთვის გაძლიერება.
ან:
გარემოს მცირე სიგნალი → ავტომატური ნერვული რეაქცია → სხეულის ცვლილება → შემდეგ უკვე ცნობიერი განცდა: „მე ვნერვიულობ“.
სწორედ ამიტომ შეიძლება ადამიანმა თქვას: „არ ვიცი, რატომ ვინერვიულე. უბრალოდ უცებ ცუდად ვიგრძენი თავი“.
ეს არ ნიშნავს, რომ მიზეზი აუცილებლად არ არსებობს. შესაძლოა უბრალოდ იმ მომენტში ვერ ამოიცნო ის პროცესები, რომლებმაც მისი ნერვული სისტემა გაააქტიურა.
სხეული ზოგჯერ გვაფრთხილებს, მაგრამ ყველა სხეულებრივი სიგნალი საფრთხეს არ ნიშნავს, ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია.
გულის აჩქარება, თავბრუსხვევა, გულმკერდის დისკომფორტი, ქოშინი ან კუჭის დისკომფორტი შეიძლება შფოთვას ახლდეს, მაგრამ ეს სიმპტომები მხოლოდ შფოთვისთვის დამახასიათებელი არ არის.
სხეულებრივი სიმპტომების ავტომატურად შფოთვასთან დაკავშირება ყოველთვის სწორი არ არის.
თუ სიმპტომი ახალია, ძლიერია, განმეორებადია, უჩვეულოა ან გაწუხებთ, მისი მიზეზის დასადგენად სამედიცინო შეფასება შეიძლება იყოს საჭირო.
საბოლოოდ, შფოთვა მხოლოდ „გონებაში“ არ ხდება, შფოთვის გაგება უფრო მარტივია, როდესაც მას მხოლოდ აზრებად კი არა, ტვინისა და სხეულის ურთიერთქმედებად ვუყურებთ.
ჩვენი ნერვული სისტემა მუდმივად აკვირდება გარემოს, ამუშავებს წარსულ გამოცდილებას, აფასებს შესაძლო საფრთხეს და საჭიროების შემთხვევაში სხეულს მოქმედებისთვის ამზადებს.
ზოგჯერ ეს რეაქცია იმდენად სწრაფია, რომ ჩვენ მას მხოლოდ მაშინ ვაცნობიერებთ, როცა სხეული უკვე გვაძლევს სიგნალს: „ფრთხილად“.
მაგრამ „ფრთხილად“ არ ნიშნავს აუცილებლად „საფრთხეა“.
სწორედ ამ განსხვავების ამოცნობა, სხეულის სიგნალსა და რეალურ საფრთხეს შორის, შფოთვის გაგების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაწილია.
ასევე დაგაინტერესებთ:
