ოსლო - ნორვეგიის ნობელის კომიტეტმა მშვიდობის დარგში 2026 წლის პრემია სამხრეთ აფრიკელ უფლებადამცველს ნავი პილეის მიანიჭა. კომიტეტის განცხადებით, ნავი პილეიმ ათწლეულების განმავლობაში უდიდესი წვლილი შეიტანა ადამიანის უფლებების დაცვაში, მართლმსაჯულების განმტკიცებასა და საერთაშორისო სამართლებრივი სტანდარტების დამკვიდრებაში, რაც გლობალური მშვიდობის ფუნდამენტური საყრდენია.
ვინ არის ნავი პილეი?
სამხრეთ აფრიკაში დაბადებული პილეი გახდა პირველი არა-თეთრკანიანი ქალი, რომელმაც ნატალის პროვინციაში საკუთარი იურიდიული პრაქტიკა გახსნა. იგი აქტიურად იცავდა აპართეიდის რეჟიმის დროს პოლიტპატიმრებს.
იგი ხელმძღვანელობდა რუანდის საერთაშორისო სისხლის სამართლის ტრიბუნალს (ICTR), სადაც ისტორიული გადაწყვეტილებები მიიღო - მათ შორის, ომის დროს სექსუალური ძალადობის გენოციდის ფორმად აღიარების კუთხით.
2008-2014 წლებში ნავი პილეი იკავებდა გაეროს უმაღლესი კომისრის პოსტს ადამიანის უფლებათა დაცვის დარგში.
ნობელის კომიტეტმა ხაზი გაუსვა, რომ თანამედროვე გლობალური კონფლიქტებისა და საერთაშორისო სამართლის კრიზისის ფონზე, პილეის მოღვაწეობა შეახსენებს მსოფლიოს, რომ ხანგრძლივი მშვიდობა შეუძლებელია სამართლიანობისა და კანონის უზენაესობის გარეშე.
დაჯილდოების ოფიციალური ცერემონია ტრადიციულად 10 დეკემბერს, ალფრედ ნობელის გარდაცვალების დღეს, ოსლოში გაიმართება.
ცნობისთვის, ნობელის პრემია მსოფლიოში ყველაზე პრესტიჟული საერთაშორისო ჯილდოა, რომელიც ყოველწლიურად გადაეცემათ ადამიანებს ან ორგანიზაციებს კაცობრიობის განვითარებაში შეტანილი განსაკუთრებული წვლილისთვის.
ვინ იყო ალფრედ ნობელი?
ალფრედ ნობელი იყო შვედი ქიმიკოსი, ინჟინერი, გამომგონებელი და მეწარმე. მან 350-ზე მეტი პატენტი დაარეგისტრირა, თუმცა ყველაზე მეტად ცნობილია დინამიტის გამოგონებით.
ნობელის ქონება სწორედ ასაფეთქებელი ნივთიერებების წარმოებითა და იარაღის ბიზნესით დაგროვდა.
საინტერესო ისტორია პრემიის შექმნაზე - 1888 წელს ალფრედის ძმა, ლუდვიგი გარდაიცვალა. ფრანგულმა გაზეთმა შეცდომით ჩათვალა, რომ ალფრედი მოკვდა და გამოაქვეყნა ნეკროლოგი სათაურით: „სიკვდილის ვაჭარი მოკვდა“. საკუთარი სიკვდილის შემდგომი რეპუტაციის ნახვამ ნობელზე ძლიერი შთაბეჭდილება მოახდინა. მას არ სურდა, ისტორიას ის ომისა და ნგრევის სიმბოლოდ დაემახსოვრებინა, რის გამოც 1895 წელს დაწერა ანდერძი: მთელი თავისი უზარმაზარი ქონების 94% გადადო ფონდში, რომლის პროცენტებიც ყოველწლიურად ჯილდოს სახით უნდა გადაცემოდათ მათ, ვინც გასულ წელს კაცობრიობას უდიდესი სარგებელი მოუტანა.
რა ნომინაციებში გაიცემა პრემია?
ანდერძის თანახმად, პრემია დაწესდა 5 ძირითად სფეროში, რომლის გაცემა დაიწყო 1901 წელს:
⭕ ფიზიკა
⭕ ქიმია
⭕ფიზიოლოგია ან მედიცინა
⭕ ლიტერატურა
⭕ მშვიდობის განმტკიცება
ეკონომიკის პრემია ალფრედ ნობელს არ დაუწესებია. ის 1968 წელს შვედეთის ეროვნულმა ბანკმა დააარსა, ოფიციალურად ჰქვია ალფრედ ნობელის ხსოვნისადმი მიძღვნილი შვედეთის სახელმწიფო ბანკის პრემია ეკონომიკურ მეცნიერებებში და ნობელის ფონდის მიერ გაიცემა.
ტრადიციულად ნობელის დაჯილდოება იმართება 10 დეკემბერს - ალფრედ ნობელის გარდაცვალების დღეს. მშვიდობის პრემია გადაეცემა ოსლოში, ნორვეგია, ხოლო ყველა დანარჩენი სტოკჰოლმში, შვედეთი. თითოეული ლაურეატი იღებს ოქროს მედალს, დიპლომს და ფულად ჯილდოს, რომელიც ამჟამად 12 მილიონ შვედურ კრონას, დაახლოებით 1.07 მილიონ ევროს შეადგენს.
ამავე თემაზე:
კანადელმა მწერალმა ენ კარსონმა ლიტერატურის დარგში 2026 წლის ნობელის პრემია მოიპოვა
