„თანამედროვე განვითარების ფსიქოლოგიაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ავტონომიის მხარდაჭერას, რაც გულისხმობს ბავშვის მოსმენას, მისი პერსპექტივის აღიარებას და საკუთარი აზრის თავისუფლად გამოხატვის შესაძლებლობის მიცემას“ - ამის შესახებ სოციალურ ქსელში დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი, ფსიქოთერაპევტი მაგდა კოტრიკაძე წერს.
იგი მშობლებს მოუწოდებს, შვილებს საკუთარი აზრის დაფიქსირების საშუალება მისცენ და მათ მაგიერ ნუ ისაუბრებენ:
„ბევრ მშობელს შვილების დაცვა, დახმარება და მხარდაჭერა სიყვარულის უმაღლეს გამოხატულებად მიაჩნია. სწორედ ამიტომ ხშირად ვხედავთ სიტუაციას, როდესაც უფროსი თავად პასუხობს ბავშვის ნაცვლად, თავად იღებს გადაწყვეტილებებს, თავად უხსნის სხვებს, რას ფიქრობს ან რა უნდა ბავშვს.
ერთი შეხედვით ეს მზრუნველობად გამოიყურება, თუმცა ბავშვის ხმის მუდმივად ჩანაცვლებამ შესაძლოა მის თვითშეფასებაზე, დამოუკიდებლობასა და თავდაჯერებაზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინოს. თვითშეფასება არ ყალიბდება მხოლოდ ქებით. ის ყალიბდება მაშინ, როდესაც ბავშვი გრძნობს, რომ მისი აზრი ღირებულია, მის სიტყვებს უსმენენ და მას შეუძლია გარკვეული გავლენა მოახდინოს საკუთარ ცხოვრებაზე.
სწორედ ამიტომ თანამედროვე განვითარების ფსიქოლოგიაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ავტონომიის მხარდაჭერას, რაც გულისხმობს ბავშვის მოსმენას, მისი პერსპექტივის აღიარებას და საკუთარი აზრის თავისუფლად გამოხატვის შესაძლებლობის მიცემას.
ამ მიმართულებით ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი თეორია, თვითგანსაზღვრის თეორია (Self-Determination Theory), ამტკიცებს, რომ ადამიანის ფსიქოლოგიური კეთილდღეობისთვის აუცილებელია სამი ძირითადი საჭიროების დაკმაყოფილება: ავტონომიის, კომპეტენტურობისა და კავშირში ყოფნის განცდა. როდესაც მშობელი ბავშვს არჩევანის საშუალებას აძლევს და მის აზრს მნიშვნელოვნად მიიჩნევს, ბავშვი საკუთარ თავს უფრო კომპეტენტურ და ღირებულ ადამიანად აღიქვამს.
კვლევები აჩვენებს, რომ ავტონომიის მხარდამჭერი გარემო დაკავშირებულია უფრო მაღალ თვითშეფასებასთან, მოტივაციასთან, შემოქმედებითობასთან და ფსიქოლოგიურ კეთილდღეობასთან. საკმაოდ გავრცელებული სიტუაციაა ექიმთან, სკოლაში ან სტუმრად ყოფნის დროს, როდესაც უფროსი ბავშვს კითხვას არც კი აცდის და პასუხს თავად სცემს: „მას არ უნდა“, „მას არ უყვარს“, „ის მორცხვია“, „ის ამას ვერ შეძლებს“. ასეთი ჩარევა შესაძლოა ერთჯერადად პრობლემას არ ქმნიდეს, მაგრამ თუ ეს კომუნიკაციის მუდმივი ფორმა ხდება, ბავშვი თანდათან სწავლობს, რომ საკუთარი აზრის ხმამაღლა გამოთქმას მნიშვნელობა არ აქვს. შედეგად, მისი სოციალური აქტიურობა და თავდაჯერება შეიძლება შემცირდეს.
ამ პროცესს კარგად ასახავს გერმანიაში ჩატარებული გრძელვადიანი კვლევა, რომელშიც 1500-ზე მეტი მოზარდი მონაწილეობდა. მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ მშობლების მხრიდან სითბო, პატივისცემა და ფსიქოლოგიური ავტონომიის მხარდაჭერა მომავალში უფრო მაღალ თვითშეფასებასთან იყო დაკავშირებული, ხოლო გადაჭარბებული კონტროლი და ბავშვის შინაგანი სამყაროს უგულებელყოფა თვითშეფასების შემცირებასთან.
საინტერესოა კიდევ ერთი ფართომასშტაბიანი მეტაანალიზის შედეგებიც, რომელმაც 126 ათასზე მეტი ბავშვისა და მოზარდის მონაცემები გააანალიზა. კვლევამ აჩვენა, რომ ავტონომიის მხარდამჭერი აღზრდა პოზიტიურად უკავშირდება ბავშვების კეთილდღეობას სხვადასხვა კულტურასა და ქვეყანაში, ხოლო ფსიქოლოგიური კონტროლი ზრდის ემოციური პრობლემების რისკს. მკვლევრების დასკვნით, ბავშვები უკეთ ვითარდებიან მაშინ, როდესაც მათ უსმენენ და გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში მონაწილეობის უფლებას აძლევენ.
პრაქტიკაში ეს სრულიად ჩვეულებრივი ყოველდღიური სიტუაციებით იწყება. მაგალითად, შვიდი წლის ნიკა სკოლის ღონისძიებაზე უნდა გამოსულიყო. ყოველ ჯერზე, როდესაც ვინმე ეკითხებოდა, უნდოდა თუ არა სცენაზე დადგომა, დედა მის ნაცვლად პასუხობდა: „ერიდება და ალბათ არ გამოვა“. გარკვეული დროის შემდეგ ნიკამ თავადაც დაიჯერა, რომ საჯარო გამოსვლა მისი შესაძლებლობების მიღმა იყო. მოგვიანებით სკოლის ფსიქოლოგთან მუშაობისას მშობელს ურჩიეს, პასუხის გაცემამდე ბავშვისთვის მიეცა დრო. რამდენიმე თვეში ნიკამ თავად დაიწყო საკუთარი აზრის დაფიქსირება და მოგვიანებით სასკოლო პრეზენტაციაშიც მიიღო მონაწილეობა. მსგავსი ისტორიები განვითარების ფსიქოლოგიაში ხშირია და ერთ საერთო პრინციპზე მიუთითებს: ბავშვები საკუთარ შესაძლებლობებს ხშირად იმ სარკეში ხედავენ, რომელსაც უფროსები უჩვენებენ.
მნიშვნელოვანია იმის გააზრებაც, რომ ბავშვის ნაცვლად საუბარი ყოველთვის პირდაპირი კრიტიკით არ ვლინდება. ზოგჯერ ეს შეიძლება ზედმეტი ქებითაც იყოს შენიღბული. ნიდერლანდებში ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ გადაჭარბებული და არარეალისტური ქება ხშირად არ ზრდის თვითშეფასებას, პირიქით, ზოგ შემთხვევაში ბავშვში დაბალი თვითღირებულების განცდასაც აძლიერებს. მკვლევრები აღნიშნავენ, რომ ბავშვებს უფრო მეტად ეხმარება რეალისტური მხარდაჭერა და ნდობა, ვიდრე მუდმივი შეფასებები.
დაბალი თვითშეფასების მქონე ბავშვები ხშირად ერიდებიან საკუთარი პოზიციის დაფიქსირებას, არ სვამენ კითხვებს, რთულად იღებენ გადაწყვეტილებებს და ზედმეტად არიან დამოკიდებული სხვების შეფასებაზე. ამ დროს მშობლის მთავარი ამოცანა ბავშვის ნაცვლად მოქმედება კი არა, მისთვის უსაფრთხო სივრცის შექმნაა, სადაც შეცდომის დაშვება დასაშვებად მიიჩნევა. როდესაც ბავშვს ეკითხებიან: „შენ რას ფიქრობ?“, „შენი აზრით როგორ უნდა მოვიქცეთ?“, „შენ რა გირჩევნია?“, მას ეძლევა განცდა, რომ მისი ხმა მნიშვნელოვანია.
ზოგჯერ საკმარისია, მშობელმა რამდენიმე წამით გაჩუმდეს და პასუხის გასაცემად შვილს დაუთმოს ადგილი. სწორედ ასეთ მომენტებში სწავლობს ბავშვი, რომ მას აქვს ხმა, ამ ხმას აქვს მნიშვნელობა და მისი აზრი იმსახურებს მოსმენას. ამ პატარა გამოცდილებებისგან კი დროთა განმავლობაში ყალიბდება ის, რასაც ჯანსაღ თვითშეფასებას ვუწოდებთ“, - წერს მაგდა კოტრიკაძე.
ასევე დაგაინტერესებთ:
⭕პრაქტიკული და ზედაპირული რჩევები, როგორ შეაჩეროთ ნეგატიური ფიქრები
⭕ნინი ბადურაშვილი ქალიშვილთან ერთად შვედეთში მოგზაურობს - დედა-შვილი სტოკჰოლმში პოზირებს
