„შენ ჭკვიანი გოგო ხარ! დიახ, შენ კარგი ბიჭი ხარ, ყოჩაღ!“- ხელოვნური ინტელექტი და დოფამინდამოკიდებულება: როგორ ცვლის AI ჩვენი ტვინის ჯილდოს სისტემას? - აღნიშნულ თემაზე სოციალურ ქსელში ასოცირებული პროფესორი, დოქტორი, ფსიქოთერაპევტი მაგდა კოტრიკაძე საუბრობს.
მისი თქმით, დღეს არსებული სამეცნიერო მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ ხელოვნური ინტელექტი პირდაპირ არ „გამოყოფს“ დოფამინს, მაგრამ ქმნის ისეთ ფსიქოლოგიურ გარემოს, რომელიც დოფამინურ მექანიზმებს ააქტიურებს:
„ბოლო წლებში ხელოვნური ინტელექტი ყოველდღიური ცხოვრების ნაწილად იქცა. ადამიანები მას იყენებენ სამუშაოში, სწავლის პროცესში, კომუნიკაციაში, ინფორმაციის ძიებასა და შემოქმედებით საქმიანობაშიც. თუმცა, პარალელურად მეცნიერები სულ უფრო ხშირად სვამენ კითხვას: შეუძლია თუ არა ხელოვნურ ინტელექტს ადამიანის ტვინის იმავე მექანიზმების გააქტიურება, რომლებიც დამოკიდებულების ფორმირებას უკავშირდება?
ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად აუცილებელია გავიგოთ, რა არის დოფამინი. ფართოდ გავრცელებული წარმოდგენისგან განსხვავებით, დოფამინი მხოლოდ „სიამოვნების ჰორმონი“ არ არის. თანამედროვე ნეირომეცნიერების აზრით, დოფამინი უფრო მეტად დაკავშირებულია მოლოდინთან, მოტივაციასთან და ჯილდოს პროგნოზირებასთან, ვიდრე უშუალოდ სიამოვნებასთან. სწორედ დოფამინის სისტემა გვაიძულებს კვლავ და კვლავ შევამოწმოთ ტელეფონი, სოციალური ქსელები ან სხვა ციფრული პლატფორმები იმ იმედით, რომ რაღაც ახალი და საინტერესო დაგვხვდება.
ხელოვნური ინტელექტის თანამედროვე სისტემები, განსაკუთრებით გენერაციული AI და „ჩატბოტები“, სწორედ ამ ფსიქოლოგიურ მექანიზმთან შედიან ურთიერთქმედებაში. როდესაც მომხმარებელი სვამს შეკითხვას და ელოდება პასუხს, ტვინში იქმნება მოლოდინის მდგომარეობა. მიღებული პასუხი შეიძლება სასარგებლო, მოულოდნელი ან შთამბეჭდავი აღმოჩნდეს. თუ შედეგი მოლოდინს გადააჭარბებს, ტვინი ამას აღიქვამს როგორც ჯილდოს. თუ პასუხი არასრულყოფილია, ადამიანი ხელახლა ცდილობს, ცვლის მოთხოვნას და ისევ ელოდება შედეგს. ასე იქმნება განმეორებადი ქცევითი ციკლი.
მეცნიერებაში ეს მოვლენა ცნობილია, როგორც „ცვლადი გაძლიერების“ეფექტი. იგივე მექანიზმი მოქმედებს აზარტულ თამაშებში: მოთამაშემ არ იცის, როდის მოიგებს, ამიტომ განაგრძობს მცდელობებს. სოციალური ქსელებიც მსგავს პრინციპზეა აგებული, რადგან ყოველი შეტყობინება, მოწონება ან კომენტარი პოტენციურ ჯილდოს წარმოადგენს. ამ კონტექსტში ხელოვნური ინტელექტი სოციალური ქსელებისგან განსხვავებულ, თუმცა მსგავსად მოქმედ გამოცდილებას ქმნის. ადამიანი არ ელოდება მხოლოდ ინფორმაციას, ის ხშირად ელოდება აღიარებას, მხარდაჭერას, პრობლემის სწრაფ გადაწყვეტას ან კრეატიულ იდეას. ყოველი წარმატებული ინტერაქცია ტვინისთვის მცირე ჯილდოს მსგავსია. დროთა განმავლობაში ზოგიერთ მომხმარებელს უჩნდება სურვილი, უფრო ხშირად მიმართოს AI-ს, რადგან ეს გზა სწრაფ შედეგს, ემოციურ შვებას ან თვითდამკვიდრების განცდას აძლევს.
2026 წელს გამოქვეყნებულმა სამეცნიერო მიმოხილვამ, რომელიც გენერაციული AI-ის პრობლემურ გამოყენებას შეეხებოდა, დაადგინა, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში მომხმარებლები ავლენენ იმ ნიშნებს, რომლებიც ქცევითი დამოკიდებულებისთვისაა დამახასიათებელი: კონტროლის დაკარგვა, გადაჭარბებული გამოყენება, ემოციური მიჯაჭვულობა და AI-ს მიმართ ზედმეტი ნდობა. თუმცა ავტორები ხაზგასმით აღნიშნავენ, რომ დღეს AI-ზე დამოკიდებულება ჯერ კიდევ დამოუკიდებელ კლინიკურ დიაგნოზად არ ითვლება და დამატებითი კვლევებია საჭირო.
განსაკუთრებით საინტერესოა კვლევები AI პროგრამებზე, რომლებიც ადამიანთან ემოციურ ურთიერთობას ამყარებენ. ზოგიერთი კვლევის მიხედვით, ასეთმა სისტემებმა შეიძლება შეამცირონ მარტოობის განცდა და დროებით გააუმჯობესონ ემოციური მდგომარეობა. ამავე დროს, მეცნიერები აფრთხილებენ, რომ თუ AI მუდმივად მხოლოდ დადებით უკუკავშირს იძლევა და არასოდეს გვაკრიტიკებს ან არ გვიწევს რეალურ სოციალურ გამოწვევებს, შეიძლება გაჩნდეს ფსიქოლოგიური დამოკიდებულებისა და ემოციური მიჯაჭვულობის რისკი.
მაგალითად ავიღოთ სტუდენტი, რომელიც თავდაპირველად AI-ს მხოლოდ დავალებების შესასრულებლად იყენებს. გარკვეული დროის შემდეგ ის სულ უფრო ხშირად მიმართავს მას იდეების გენერირებისთვის, ტექსტების დასაწერად და გადაწყვეტილებების მისაღებად. საბოლოოდ ადამიანი იწყებს ფიქრს, რომ ხელოვნური ინტელექტის გარეშე მუშაობა რთულია. კვლევებში ამ მოვლენას „პრობლემურ დამოკიდებულებას“ ან „პრობლემურ მიჯაჭვულობას“ უწოდებენ. აღმოჩნდა, რომ ასეთი ქცევის რისკი განსაკუთრებით იზრდება მაღალი აკადემიური სტრესის, შფოთვისა და დაბალი თვითრწმენის პირობებში.
პრობლემა მაშინ ჩნდება, როდესაც ჯილდოს სისტემა მუდმივად სწრაფ და მარტივ კმაყოფილებას ეჩვევა. თუ ადამიანი ყველა პასუხს, იდეას ან ემოციურ მხარდაჭერას AI-ისგან იღებს, შესაძლოა შემცირდეს დამოუკიდებელი აზროვნება, შემოქმედებითი ძიება და რთული პრობლემების დამოუკიდებლად გადაჭრის მოტივაცია.
დღეს არსებული სამეცნიერო მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ ხელოვნური ინტელექტი პირდაპირ არ „გამოყოფს“ დოფამინს, მაგრამ ქმნის ისეთ ფსიქოლოგიურ გარემოს, რომელიც დოფამინურ მექანიზმებს ააქტიურებს.
დღეისათვის, უკვე ნათელია, რომ AI მხოლოდ ტექნოლოგიური ინსტრუმენტი აღარ არის. იგი თანდათან ხდება გარემო, რომელიც გავლენას ახდენს ადამიანის ყურადღებაზე, ემოციებზე, მოტივაციასა და ქცევაზე. სწორედ ამიტომ, მომავალ წლებში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სამეცნიერო გამოწვევა იქნება იმის გარკვევა, სად გადის ზღვარი სასარგებლო გამოყენებასა და ფსიქოლოგიურ დამოკიდებულებას შორის.
ასევე დაგაინტერესებთ:
⭕აჭარის ტელევიზიის თანამშრომელი, ჟურნალისტი ინგა მებონია გარდაიცვალა
🎥 „მოჭრილი თმით დაგრძელება ამოვიღეთ, მას 60-ზე მეტი ბაქტერია აქვს“ - რას ჰყვება ნატალია თოლორაია
