წარმოიდგინეთ ადამიანი, რომლისთვისაც რამდენიმე საათის წინ თქვენთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი ადამიანი იყავით, ახლა კი თქვენი ერთი უარის ან განსხვავებული აზრის გამო ფიქრობს, რომ აღარ გიყვართ, არ აფასებთ და საერთოდ არ გჭირდებათ.
მას შეუძლია ძალიან სწრაფად მიეჯაჭვოს ადამიანს, მისგან განსაკუთრებულ სიახლოვეს ელოდოს, წარმოიდგინოს საერთო მომავალი და ურთიერთობას იმაზე მეტი მნიშვნელობა მიანიჭოს, ვიდრე რეალურად არსებობს, მაგრამ როგორც კი რეალობა მის მოლოდინებს არ ემთხვევა, შეიძლება ყველაფერი შეიცვალოს: სიყვარული წყენით, სიახლოვე ბრაზით, ხოლო აღფრთოვანება იმედგაცრუებით ჩანაცვლდეს.
ეს შეიძლება მოსაზღვრე პიროვნული აშლილობის (Borderline Personality Disorder — BPD) ზოგიერთი გამოვლინება იყოს.
რა არის მოსაზღვრე პიროვნული აშლილობა?
მოსაზღვრე პიროვნული აშლილობა ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობაა, რომლისთვისაც დამახასიათებელია ემოციების რეგულირების სირთულე, არასტაბილური ურთიერთობები, საკუთარი თავის აღქმის მერყეობა და იმპულსური ქცევები.
ასეთ ადამიანს ემოციური რეაქციები ზოგჯერ იმდენად ინტენსიურად აქვს გამოხატული, რომ ყოველდღიური მოვლენებიც კი შეიძლება ძლიერ შინაგან კრიზისად იქცეს.
მაგალითად:
- მეგობრის დაგვიანებული პასუხი შეიძლება მიტოვების ნიშნად აღიქვას;
- განსხვავებული აზრი — პირად უარყოფად;
- უარი — იმის დასტურად, რომ აღარ უყვართ;
- მცირე კონფლიქტი — ურთიერთობის დასასრულის საფრთხედ.
მნიშვნელოვანია, გავითვალისწინოთ, რომ ეს რეაქციები ყოველთვის გააზრებული ან მიზანმიმართული არ არის. ხშირად ადამიანი თავადაც განიცდის საკუთარი ემოციების ინტენსივობას და უჭირს მათი მართვა.
როგორ ვლინდება მოსაზღვრე პიროვნული აშლილობა ურთიერთობებში?
1. მიტოვების ძლიერი შიში
ადამიანს შეიძლება განსაკუთრებით აშინებდეს მარტო დარჩენა, ურთიერთობის დაკარგვა ან ემოციური დისტანცირება.
ზოგჯერ ეს შიში იმდენად ძლიერია, რომ ცდილობს მუდმივად მიიღოს დადასტურება, რომ უყვართ, სჭირდებათ და არ მიატოვებენ.
შეიძლება ხშირად ითხოვდეს ურთიერთობის გარკვევას, განიცდიდეს ყურადღების შემცირებას და უმნიშვნელო ცვლილებებშიც კი საფრთხეს ხედავდეს.
2. ადამიანების სწრაფი იდეალიზაცია და შემდეგ გაუფასურება
შეიძლება ადამიანს ძალიან მცირე დროის გაცნობის შემდეგ განსაკუთრებული მნიშვნელობა მიანიჭოს.
წარმოიდგინოს მასთან ახლო ურთიერთობა, შექმნას მომავლის სცენარები, დაიწყოს საჩუქრების ჩუქება და ისეთი ყურადღების გამოხატვა, რომელიც მეორე ადამიანს შესაძლოა არც სურდეს.
მაგრამ როდესაც მეორე ადამიანი მის მოლოდინებს არ პასუხობს, დამოკიდებულება შეიძლება მკვეთრად შეიცვალოს.
ადამიანი, რომელიც ცოტა ხნის წინ განსაკუთრებული და იდეალური იყო, უცებ იმედგაცრუების, ბრაზისა და დადანაშაულების ობიექტი ხდება.
3. ემოციური არასტაბილურობა
ემოციური მდგომარეობა შეიძლება სწრაფად იცვლებოდეს.
სიხარული შეიძლება წყენით შეიცვალოს, სიახლოვის სურვილი — გაბრაზებით, ხოლო სიყვარულის განცდა — უარყოფის შიშით.
ეს არ ნიშნავს, რომ ადამიანი შეგნებულად თამაშობს სხვისი ემოციებით. ხშირად მას თავადაც უჭირს იმის გაგება, რატომ განიცდის კონკრეტულ სიტუაციას ასე მძაფრად.
4. საკუთარი თავის არასტაბილური აღქმა
ერთ პერიოდში შეიძლება საკუთარი თავი განსაკუთრებულად ძლიერ, კარგ და მნიშვნელოვან ადამიანად აღიქვას, სხვა დროს კი — დაუფასებლად, არასაკმარისად ან უსარგებლოდ.
შესაძლოა ხშირად იცვლებოდეს მისი მიზნები, სურვილები, ინტერესები და საკუთარი თავის შესახებ წარმოდგენები.
5. ძლიერი იმპულსურობა
ზოგჯერ ემოციური დაძაბულობის დროს გადაწყვეტილებები სწრაფად, შედეგებზე დაფიქრების გარეშე მიიღება.
ეს შეიძლება გამოვლინდეს:
- დაუფიქრებელი ხარჯვით;
- სარისკო ქცევებით;
- კონფლიქტების იმპულსურად გამწვავებით;
- ნივთიერებების პრობლემური მოხმარებით;
- თვითდაზიანების ქცევებით.
ყველა ადამიანს ყველა ეს გამოვლინება არ აქვს.
6. ბრაზი და კრიტიკის მიმართ მაღალი მგრძნობელობა
უარი, კრიტიკა ან განსხვავებული აზრი შეიძლება გაცილებით მტკივნეულად განიცადოს, ვიდრე კონკრეტული სიტუაცია მოითხოვს.
ზოგჯერ ბრაზი მიმართულია სხვა ადამიანებისკენ, ზოგჯერ კი საკუთარი თავისკენ.
7. ქრონიკული სიცარიელის განცდა
ზოგიერთ ადამიანს აქვს განცდა, რომ შინაგანად რაღაც აკლია, თითქოს ვერაფრით ივსება ეს სიცარიელე.
ამ მდგომარეობის შესამსუბუქებლად შეიძლება მუდმივად ეძებდეს ახალ ურთიერთობებს, ძლიერ ემოციებს ან ისეთ გამოცდილებებს, რომლებიც დროებით მაინც აგრძნობინებს, რომ ცოცხალია და მნიშვნელოვანია.
როგორ შეიძლება უკავშირდებოდეს ეს ბავშვობის გამოცდილებას?
მოსაზღვრე პიროვნული აშლილობის წარმოშობა ერთი კონკრეტული მიზეზით არ აიხსნება.
თანამედროვე სამეცნიერო ხედვით, მის განვითარებაში შესაძლოა მონაწილეობდეს გენეტიკური და ბიოლოგიური მოწყვლადობა, ტემპერამენტი, ემოციური რეგულაციის თავისებურებები და გარემო ფაქტორები.
თუმცა ბავშვობის გამოცდილებას მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს.
1. ემოციური უგულებელყოფა
ბავშვი შეიძლება იზრდებოდეს ოჯახში, სადაც მის ფიზიკურ საჭიროებებს აკმაყოფილებენ, მაგრამ მის ემოციებს სათანადო ყურადღებას არ აქცევენ.
როდესაც ბავშვი ტირის, ეუბნებიან: „ნუ ტირი, არაფერია“.
როდესაც ეშინია — „რისი გეშინია?“.
როდესაც ნაწყენია — „ასეთი სისულელე როგორ შეიძლება გეწყინოს?“.
ასეთ გარემოში ბავშვს შეიძლება გაუჭირდეს საკუთარი ემოციების ამოცნობა, მიღება და რეგულირების სწავლა.
2. არათანმიმდევრული ემოციური გარემო
ზოგჯერ მშობელი ბავშვის ემოციებს იღებს და ამშვიდებს, ზოგჯერ კი იმავე ემოციაზე ბრაზდება, სჯის ან უარყოფს.
ბავშვმა არ იცის, როდის მიიღებს მხარდაჭერას და როდის შეხვდება უარყოფას.
ასეთმა არაპროგნოზირებადმა გარემომ შესაძლოა ხელი შეუწყოს ურთიერთობებში დაუცველობისა და მიტოვების შიშის ჩამოყალიბებას.
3. მუდმივი კრიტიკა და ემოციების გაუფასურება
თუ ბავშვს ხშირად ეუბნებიან, რომ ზედმეტად მგრძნობიარეა, ყველაფერს აზვიადებს ან მისი განცდები უმნიშვნელოა, შეიძლება გაუჭირდეს საკუთარი ემოციური გამოცდილების ნდობა.
ზრდასრულ ასაკში ეს ზოგჯერ გამოიხატება სხვებისგან მუდმივი დადასტურების მოთხოვნილებითა და კრიტიკის მიმართ განსაკუთრებული მგრძნობელობით.
4. ტრავმული გამოცდილებები
ფიზიკური, ემოციური ან სექსუალური ძალადობა, მიტოვება, ოჯახში ძალადობის მოწმეობა და სხვა მძიმე გამოცდილებები მოსაზღვრე პიროვნული აშლილობის განვითარების რისკთან ასოცირდება.
თუმცა მნიშვნელოვანია: ყველა ადამიანს, ვისაც BPD აქვს, ბავშვობის ტრავმა არ ჰქონია და ყველა ტრავმაგამოვლილ ადამიანს არ უვითარდება ეს აშლილობა.
შეიძლება თუ არა მოსაზღვრე პიროვნული აშლილობის მკურნალობა?
დიახ.
მოსაზღვრე პიროვნული აშლილობა არ ნიშნავს, რომ ადამიანი მთელი ცხოვრება ემოციური არასტაბილურობისა და რთული ურთიერთობების ტყვეობაში უნდა დარჩეს.
ერთ-ერთი ყველაზე კარგად შესწავლილი მიდგომაა დიალექტიკურ-ქცევითი თერაპია (DBT).
მისი მიზანია ადამიანმა ისწავლოს:
- ძლიერი ემოციების მართვა;
- იმპულსების კონტროლი;
- სტრესულ სიტუაციებთან გამკლავება;
- ურთიერთობებში ჯანსაღი საზღვრების დაცვა;
- საკუთარი და სხვისი ემოციების უკეთ გაგება;
- კონფლიქტის დროს უფრო ეფექტური კომუნიკაცია.
ასევე გამოიყენება სხვა სტრუქტურირებული ფსიქოთერაპიული მიდგომები. მკურნალობის გეგმა ინდივიდუალურად განისაზღვრება.
და ბოლოს...
ზოგჯერ ადამიანი, რომელიც ყველაზე მეტად ითხოვს სიყვარულს, სიახლოვესა და ყურადღებას, სწორედ ამ ურთიერთობებში განიცდის ყველაზე დიდ შიშს.
მას შეიძლება ძალიან სურდეს, რომ არ მიატოვონ, მაგრამ საკუთარი ემოციური რეაქციებით უნებლიეთ თავადაც ართულებდეს ურთიერთობების შენარჩუნებას.
მნიშვნელოვანია გვახსოვდეს: მოსაზღვრე პიროვნული აშლილობის მქონე ადამიანი არ არის ცუდი, მანიპულატორი ან განზრახ რთული ადამიანი. მას შეიძლება სერიოზულად უჭირდეს ემოციების რეგულირება და ამისთვის პროფესიული დახმარება სჭირდებოდეს.
ამავე დროს, დიაგნოზი არ აუქმებს პასუხისმგებლობას საკუთარ ქცევებზე და არც სხვების პირადი საზღვრების პატივისცემის აუცილებლობას.
ასევე დაგაინტერესებთ:
⭕ემოციური გადაღლის 5 ნიშანი ფსიქოლოგ გიორგი რაზმაძისგან
⭕შაბათ-კვირის მთავარი ასტროლოგიური გზავნილი - „ნუ იჩქარებთ დასკვნების გამოტანას“
🎥 „წყვილები ერთმანეთის ტრავმებს კურნავენ, ეს არ არის მარტივი პროცესი...“ - რას ამბობს ანა არველაძე
