დახურული კარები, უსასრულო „სქროლვა“ ტელეფონში, დასალაგებელი ოთახი და პასუხად მხოლოდ ერთი ფრაზა: „არაფერი არ მინდა, შემეშვით!“. მშობლების უმეტესობისთვის ეს სურათი ნაცნობია და ხშირად იწვევს ბრაზს, შფოთვას თუ უსუსურობის განცდას.
პირველი რეაქცია, როგორც წესი, იარლიყის მიწებებაა: „გაზარმაცდა“, „უპასუხისმგებლოა“, „გაფუჭდა“.
თუმცა, თუ მოზარდის სამყაროს სიღრმის გაგება გსურთ, პირველი, რაც უნდა გააკეთოთ, ამ სიტყვის: „სიზარმაცის“- დავიწყებაა. ფსიქოლოგიაში „წმინდა სიზარმაცის“ ცნება თითქმის არ არსებობს. ის, რაც გარეგნულად უმოქმედობას და აპათიას ჰგავს, სინამდვილეში მოზარდის შინაგანი კრიზისის, თავდაცვის მექანიზმის და ფსიქიკური გადაღლის სიმპტომია.
სანამ ფსიქოლოგიურ მიზეზებს ჩავუღრმავდებით, უნდა გვახსოვდეს, რომ გარდატეხის ასაკი უმძიმესი ფიზიოლოგიური პროცესია. ამ დროს მოზარდის ტვინი გადის მასშტაბურ რეკონსტრუქციას. ემოციებზე პასუხისმგებელი სისტემა (ლიმბური სისტემა) უკვე სრული დატვირთვით მუშაობს, ხოლო გეგმებზე, ნებისყოფასა და თვითკონტროლზე პასუხისმგებელი ზონა (პრეფრონტალური ქერქი) ჯერ კიდევ ჩამოყალიბების პროცესშია.
ამას ემატება ჰორმონალური ქარიშხალი და ორგანიზმის სწრაფი ზრდა, რაც კოლოსალურ ენერგიას მოითხოვს.
მოზარდი, რომელიც წევს და თითქოს „არაფერს აკეთებს“, სინამდვილეში შინაგანად უზარმაზარ ენერგიას ხარჯავს ზრდასა და ახალ რეალობასთან ადაპტაციაზე. მისი აპათია ხშირად უბრალოდ ფიზიკური და ემოციური გადაღლის შედეგია.
ფსიქოლოგიურ დონეზე აპათიის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მიზეზი წარუმატებლობის შიშია. მოზარდობის ასაკში მკვეთრად იზრდება მოთხოვნები: სკოლა, გამოცდები, მომავალი პროფესიის არჩევა, მშობლების და მასწავლებლების მოლოდინები…
როდესაც მოზარდი გრძნობს, რომ ამ მოლოდინების დაკმაყოფილება უჭირს, მიმართავს ქვეცნობიერ თავდაცვას: „თუ არაფერს გავაკეთებ, არც შევცდები“. უმოქმედობა ხდება ფარი. მისთვის ბევრად უსაფრთხოა
დაგენახოთ „ზარმაცად“, ვიდრე „უუნაროდ“ ან „ხელმოცარულად“. სიზარმაცე ამ შემთხვევაში არის პროტესტი საკუთარი არასრულფასოვნების შიშის წინააღმდეგ.
გარდატეხის ასაკის მთავარი ფსიქოლოგიური ამოცანა სეპარაციაა - მშობლისგან გამოყოფა და საკუთარი იდენტობის პოვნა. მოზარდს სჭირდება იგრძნოს, რომ თავის ცხოვრებას თვითონ აკონტროლებს.
თუ მშობლები ზედმეტად აკონტროლებენ მას (რას ჩაიცვამს, ვისთან იმეგობრებს, რა საგნებს ისწავლის, როდის იბანავებს), მოზარდი კარგავს შინაგან მოტივაციას. „აპათია“ და „არაფრის კეთება“ ხდება ერთადერთი სფერო, სადაც მას კონტროლის შენარჩუნება შეუძლია. „თქვენ ვერ აიძულებთ ჩემს ტვინს, რომ იაზროვნოს“ ეს არის პასიური აგრესია და ავტონომიისთვის ბრძოლა.
თანამედროვე მოზარდები ცხოვრობენ სამყაროში, სადაც დოფამინის (სიამოვნების ჰორმონის) მიღება ძალიან იოლია - სოციალური ქსელები, ვიდეოები, თამაშები. რეალური ცხოვრება (სწავლა, დალაგება, ვარჯიში) მოითხოვს ხანგრძლივ ძალისხმევას, რომლის ჯილდოც შორს არის.
როდესაც ტვინი ეჩვევა სწრაფ და იაფ დოფამინს, ჩვეულებრივი დავალებები მისთვის მოსაწყენი და აუტანელი ხდება. ეს არ არის უბრალოდ „ცუდი ჩვევა“, ეს არის ნეირობიოლოგიური დამოკიდებულება, რომელიც იწვევს აპათიას რეალური სამყაროს მიმართ.
მნიშვნელოვანია საზღვრის გავლება ჩვეულებრივ მოზარდულ კრიზისსა და კლინიკურ მდგომარეობას შორის.
თუ აპათიას თან ახლავს: ძილისა და კვების რეჟიმის მკვეთრი დარღვევა, მეგობრებთან ურთიერთობის სრული გაწყვეტა, ადრე საყვარელი საქმიანობებისადმი ინტერესის სრული დაკარგვა, საკუთარი თავისადმი აგრესია ან უღირსობის მუდმივი განცდა - ეს შესაძლოა მიუთითებდეს მოზარდულ დეპრესიაზე, რაც პროფესიონალის (ფსიქოლოგის/ფსიქიატრის) ჩართულობას მოითხოვს.
თუ გსურთ, რომ მოზარდი ამ მდგომარეობიდან გამოვიდეს, შეცვალეთ მიდგომა:
1. მოხსენით იარლიყები: შეწყვიტეთ სიტყვა „ზარმაცის“ გამოყენება. ამით მხოლოდ ამყარებთ მის უარყოფით თვითშეფასებას.
2. გადადით ჩხუბიდან დიალოგზე: შენიშვნის („ისევ ტელეფონში ხარ!“) ნაცვლად, გამოხატეთ ინტერესი და თანაგრძნობა: „ვხედავ, ძალიან დაღლილი ხარ. ხომ არაფერი გთრგუნავს?“.
3. დაუბრუნეთ კონტროლის განცდა: მიეცით არჩევანის უფლება. იკითხეთ მისი აზრი და პატივი ეცით მის საზღვრებს.
4. დაყავით მიზნები მცირე ნაბიჯებად: დიდი დავალებები (მაგ. „ოთახი დაალაგე“ ან „გამოცდებისთვის მოემზადე“) მათში შიშს და აპათიას იწვევს. დაეხმარეთ, რომ პროცესი პატარა, მარტივ ეტაპებად დაყონ.
5. იყავით უპირობო საყრდენი: მოზარდმა უნდა იცოდეს, რომ თქვენი სიყვარული არ არის დამოკიდებული მის ნიშნებზე, დალაგებულ ოთახსა თუ წარმატებებზე.
ფრაზის „არაფერი არ მინდა! შემეშვით!“ - მიღმა თითქმის ყოველთვის იმალება არა სიზარმაცე, არამედ ჩუმი ყვირილი: „მეშინია, დაღლილი ვარ და არ ვიცი, როგორ გავმკლავდე ამ ყველაფერს“. მშობლის მთავარი ამოცანაა, დაინახოს ეს ყვირილი და კარი არ გამოუხუროს მას, ვისაც ეს ყველაზე მეტად სჭირდება.
ასევე დაგაინტერესებთ:
⭕თერჯოლაში დაიღუპა მე-12 კლასის მოსწავლე, რომელსაც ნადირობისას ბრმა ტყვია მოხვდა
⭕„ჩემი ცხოვრების უდიდესი საჩუქარი ხარ“ - თაკო ჭანუყვაძის ქალიშვილი 12 წლის გახდა
